Tranh đá Amazon cổ có thể ghi lại những sinh vật khổng lồ đã tuyệt chủng

Sâu trong rừng Amazon của Colombia có những vách đá phủ kín hình vẽ màu đỏ, ghi lại con người, cây cối và vô số loài động vật. Điều đặc biệt là một số hình vẽ dường như mô tả những sinh vật đã tuyệt chủng từ hàng nghìn năm trước, trong đó có thể có lười đất khổng lồ, mastodon và những loài họ hàng cổ của lạc đà Nam Mỹ.

Nếu cách giải thích này đúng, những bức tranh tại Serranía de La Lindosa không chỉ là tác phẩm nghệ thuật cổ. Chúng còn là bằng chứng hiếm hoi cho thấy những cư dân đầu tiên của Amazon từng sống trong một thế giới nơi con người và các loài thú khổng lồ Kỷ Băng hà cùng tồn tại.

Những bức tranh giữa rừng Amazon

Serranía de La Lindosa nằm ở vùng Guaviare, phía tây bắc Amazon Colombia. Khu vực này nổi tiếng với những vách đá sa thạch và các mái đá tự nhiên, trên đó có hàng chục nghìn hình vẽ màu đất son.

Các hình ảnh bao gồm con người, dấu bàn tay, cây cối, cá, chim, rắn, hươu, heo vòi và nhiều loài động vật khác. Một số hình nằm ở độ cao lớn trên vách đá, khiến việc tiếp cận và nghiên cứu chúng rất khó khăn.

Các bằng chứng khảo cổ tại La Lindosa cho thấy con người đã hiện diện ở khu vực này vào cuối Kỷ Băng hà. Những địa điểm cư trú sớm nhất được định niên đại khoảng 12.600–11.800 năm trước hiện tại.

Nếu một số hình vẽ thực sự mô tả megafauna Kỷ Băng hà, chúng có thể là ký ức bằng hình ảnh của những con người từng tận mắt nhìn thấy các loài vật ngày nay đã biến mất.

Những sinh vật “chỉ có trong thần thoại”?

Điểm gây chú ý nhất là hình dáng của một số động vật trong tranh. Các nhà nghiên cứu từng đề xuất rằng một số hình có thể là lười đất khổng lồ, gomphothere hoặc mastodon, các loài thú lớn từng sinh sống ở Nam Mỹ vào cuối Pleistocene.

Một số hình khác được cho là có thể mô tả camelid cổ như Palaeolama, một họ hàng đã tuyệt chủng của nhóm lạc đà Nam Mỹ ngày nay. Cũng có những hình động vật mang các đặc điểm khiến việc nhận dạng trở nên khó khăn và vẫn còn gây tranh luận.

Tại sao các nhà khảo cổ nghĩ chúng có thể là động vật đã tuyệt chủng?

Việc nhận diện một loài động vật từ một bức tranh cổ không hề đơn giản. Các hình vẽ không có chú thích, nhiều hình đã chồng lên nhau và một số được cách điệu theo quan niệm biểu tượng của người vẽ.

Vì vậy, các nhà nghiên cứu không dựa vào hình dáng đơn thuần. Họ xem xét nhiều dòng bằng chứng cùng lúc: đặc điểm hình thái của con vật trong tranh, niên đại các lớp khảo cổ ở La Lindosa, bằng chứng cho thấy con người và megafauna từng cùng tồn tại trong khu vực, sự hiện diện của sắc tố đất son và hồ sơ hóa thạch của những loài đã tuyệt chủng.

Một nghiên cứu trên Philosophical Transactions of the Royal Society B lập luận rằng một số hình có những đặc điểm hình thái đủ tự nhiên và đặc trưng để có thể được xem là hình ảnh của megafauna Kỷ Băng hà. Tuy nhiên, chính các tác giả cũng thừa nhận việc xác định động vật tuyệt chủng từ nghệ thuật đá vẫn là vấn đề gây tranh luận.

Con người từng sống cùng những con thú khổng lồ

Đây là phần quan trọng nhất của câu chuyện. Những cư dân đầu tiên của Amazon không bước vào một khu rừng nhiệt đới hoàn toàn giống ngày nay. Vào cuối Pleistocene, cảnh quan và hệ động vật của Nam Mỹ khác đáng kể, với nhiều loài động vật khổng lồ tồn tại cùng con người.

Các bằng chứng khảo cổ tại La Lindosa cho thấy con người đã sống ở khu vực này trong khoảng thời gian những quần thể megafauna vẫn còn tồn tại. Vì vậy, về mặt thời gian, khả năng con người quan sát và ghi lại những loài này là hoàn toàn có thể.

Những bức tranh không chỉ kể về động vật

La Lindosa còn cho thấy thế giới quan phong phú của những cư dân Amazon cổ. Bên cạnh động vật là hình người, cảnh săn bắt, thực vật, dấu tay và những hình ảnh có thể liên quan đến biến đổi cơ thể hoặc nghi lễ.

Điều này khiến nghệ thuật đá trở thành một loại “tư liệu” đặc biệt. Nó không chỉ cho biết con người nhìn thấy gì mà còn có thể hé lộ cách họ tổ chức thế giới xung quanh, mối quan hệ giữa con người với động vật và cách họ gắn ký ức vào cảnh quan.

Những loài được đề xuất trong các nghiên cứu

• Lười đất khổng lồ: một nhóm thú lớn đã tuyệt chủng, từng phân bố rộng ở Nam Mỹ.
• Mastodon/gomphothere: những họ hàng xa của voi, từng hiện diện ở châu Mỹ trong Kỷ Băng hà.
• Palaeolama và các camelid cổ: những động vật họ hàng xa của lạc đà và lạc đà không bướu Nam Mỹ hiện đại.
• Động vật hiện đại: nhiều hình khác có thể nhận diện là heo vòi, hươu, chim, cá, rắn và các loài bản địa.

Nhưng chưa thể khẳng định mọi hình đều là “ảnh chụp” của quá khứ

Đây là điểm cần thận trọng. Các nghiên cứu hiện nay chưa trực tiếp định tuổi từng bức tranh được cho là mô tả megafauna. Một số bằng chứng niên đại đến từ các lớp khảo cổ chứa sắc tố và từ các khu cư trú gần đó, chứ không phải từ chính lớp sơn của từng hình động vật.

Do đó, cách diễn đạt khoa học phù hợp hơn là “có thể mô tả” hoặc “được cho là” động vật tuyệt chủng, thay vì khẳng định chắc chắn rằng người vẽ đã nhìn thấy chính xác từng loài.

Một cửa sổ vào Amazon thời Kỷ Băng hà

Dù một số nhận dạng vẫn còn tranh luận, giá trị của La Lindosa không phụ thuộc hoàn toàn vào việc xác định từng con vật. Hàng chục nghìn hình vẽ đã tạo nên một hồ sơ hiếm hoi về đời sống tinh thần và môi trường của những cộng đồng đầu tiên tại Amazon.

Nếu một phần trong số những hình ảnh ấy thực sự là megafauna Kỷ Băng hà, chúng còn mang một ý nghĩa đặc biệt: con người không chỉ chứng kiến sự biến mất của những động vật khổng lồ, mà có thể đã lưu giữ hình ảnh của chúng trong ký ức văn hóa.

Những bức tranh đỏ trên vách đá vì thế giống như một cây cầu nối hai thế giới. Một bên là Amazon ngày nay với hệ sinh thái nhiệt đới quen thuộc; bên kia là một Amazon cuối Kỷ Băng hà, nơi con người từng bước khám phá một vùng đất mới cùng những sinh vật khổng lồ mà chúng ta chỉ còn biết đến qua hóa thạch.